யாஜ்ஞவல்க்கியரும் மைத்ரேயியும்
இது பிருகதாரண்யக உபநிடதத்தில் சொல்லப்படும் உரையாடல். வள்ளுவர் எச்சரிக்கும் நிலைக்கு மாறாக, ஒரு சிறந்த இல்லற நட்பின் எடுத்துக்காட்டாக இதைப் பார்க்கலாம்.
மிதிலை நாட்டு மன்னன் ஜனகனின் அவையில் புகழ்பெற்ற முனிவர் யாஜ்ஞவல்க்கியர். அவர் அறிவையும் தவத்தையும் எல்லோரும் மதித்தனர். அரசவையில் நடந்த பல விவாதங்களில் அவர் வெற்றி பெற்றவர். அவருக்கு மைத்ரேயி, காத்யாயனி என்று இரண்டு மனைவிகள் இருந்தனர். மைத்ரேயி ஞானத்தில் ஆர்வம் உடையவள்; காத்யாயனி இல்லறக் காரியங்களில் கவனம் உடையவள்.
ஒரு நாள் யாஜ்ஞவல்க்கியர் இல்லற வாழ்வைத் துறந்து துறவு பூண முடிவு செய்தார். அந்த முடிவை அவர் தம் மனைவியருக்குத் தெளிவாக அறிவித்தார். மறைக்கவும் இல்லை; அச்சப்படவும் இல்லை. "என் செல்வத்தை இருவருக்கும் சமமாகப் பகிர்ந்து தருகிறேன்" என்றார்.
அப்போது மைத்ரேயி அவரிடம் ஒரு கேள்வி கேட்டாள்: "பெருமானே! இந்தப் பூமி முழுவதும் செல்வம் நிறைந்திருந்து எனக்குக் கிடைத்தாலும் அதனால் நான் அமரத்துவம் பெற முடியுமா?" அவர் "இல்லை; செல்வம் உள்ளவர்கள் வாழ்வதுபோலவே உன் வாழ்வும் இருக்கும். செல்வத்தால் அமரத்துவம் இல்லை" என்றார்.
மைத்ரேயியின் கண்களில் அச்சம் இல்லை; ஆர்வம் மட்டுமே இருந்தது. செல்வம் தனக்குப் போதாது என்ற தெளிவு அவளுக்கு இருந்தது. தன் கணவர் அறிந்த உயர்ந்த உண்மையைக் கேட்கும் வேட்கை அவளுள் எழுந்தது.
மைத்ரேயி உறுதியாகச் சொன்னாள்: "அமரத்துவத்தைத் தராத செல்வத்தை நான் எதற்காகக் கொள்ள வேண்டும்? நீங்கள் அறிந்ததை எனக்குச் சொல்லுங்கள்." யாஜ்ஞவல்க்கியர் மகிழ்ந்தார். "நீ எப்போதும் எனக்கு அன்பிற்குரியவள். இப்போது அதைவிடவும் அன்பாகப் பேசினாய்" என்று கூறி, ஆன்மா பற்றிய உயர்ந்த ஞானத்தை விளக்கினார்.
இது ஒரு நீண்ட உரையாடலின் சுருக்கம்; உபநிடதம் அந்த உரையாடலை மேலும் விரிவாக ஆன்ம ஞானத்தின் உண்மைகளோடு கூறுகிறது. இங்கே யாஜ்ஞவல்க்கியர் தம் முடிவை எடுத்தார்; அதை மனைவியிடம் அச்சமின்றிச் சொன்னார். மைத்ரேயி தன் அறிவுத் தேடலை உறுதியாக வெளிப்படுத்தினாள். இருவரும் ஒருவரை ஒருவர் மதித்தனர்; இருவரும் உயர்ந்த நன்மையை நாடினர். அந்த உரையாடல் இன்றும் உபநிடதத்தில் இல்லற நட்பின் உயர்ந்த எடுத்துக்காட்டாக நிற்கிறது. நல்ல இல்லறத்தில் அச்சத்துக்கு இடமில்லை, அறிவும் மதிப்பும் உரையாடலும் உண்டு என்பதை இந்தக் கதை காட்டுகிறது.