பாண்டவர் படையின் வியூகம்
மகாபாரதத்தின் பீஷ்ம பர்வம் குருக்ஷேத்திரப் போர் தொடங்கும் முன் படைகள் எவ்வாறு அணிவகுக்கப்பட்டன என்பதை விரிவாகச் சொல்கிறது. கௌரவர் தரப்பில் பீஷ்மர் தலைமைத் தளபதியாக இருந்தார். பாண்டவர் தரப்பில் துருபதனின் மகன் திருஷ்டத்யும்னன் தலைமைத் தளபதியாக நியமிக்கப்பட்டான். யுதிஷ்டிரர் அவனிடமும் அர்ஜுனனிடமும் படையை வகுக்குமாறு ஆணையிட்டார்.
முதல் நாள் கௌரவப் படை பீஷ்மரின் தலைமையில் பெரும் கடல் போல் வகுக்கப்பட்டிருந்தது. யுதிஷ்டிரர், பிருஹஸ்பதியின் நீதியைக் குறிப்பிட்டு, சிறுபடை பெரும்படையை எதிர்க்கும்போது வஜ்ர வியூகம் அமைக்க வேண்டும் என்று அர்ஜுனனிடம் கூறினார். அர்ஜுனன் வஜ்ரம் போன்ற வியூகத்தை அமைத்தான். முன்னணியில் பீமன் நின்றான்; அவனைச் சுற்றி வீரர் அணிகள் அமைந்தன.
மறுநாள் திருஷ்டத்யும்னன் கிரௌஞ்ச வியூகம், அதாவது கொக்கு வடிவில் படையை வகுத்தான். அர்ஜுனன் அதன் தலையில் நின்றான்; இரு பக்கங்களிலும் சிறகுகள் போல் படைப்பிரிவுகள் அமைந்தன. ஒவ்வொரு தேர்வீரனுக்கும் காலாட்படைக்கும் யானைகளுக்கும் இடம் குறிக்கப்பட்டது.
இந்த அமைப்பில் முன்னணியில் நிற்பவர்கள் எதிரியின் முதல் தாக்குதலைத் தாங்கும் வலிமை மிக்கவராகத் தேர்ந்தெடுக்கப்பட்டனர். பின்னணியில் நிற்பவர்கள் அவர்களுக்குத் துணையாகவும் காவலாகவும் நின்றனர். படை தன்மேல் வரும் போரின் வலிமையை அறிந்து அதற்கேற்ப வகுக்கப்பட்டது.
இக்கதை 'தார் தாங்கிச் செல்வது தானை' என்ற குறளை விளக்குகிறது. படை என்பது ஒரு கூட்டம் அன்று; முன்னணியும் பின்னணியும் தத்தம் இடத்தை அறிந்த ஓர் அமைப்பு. எதிர்கொள்ளும் போரின் அளவை அறிந்து வகுக்கப்படும் படையே நிலைக்கும்.
வியூகங்களின் அறிவு பாரத மரபில் மிகச் சிறப்பாகப் பேசப்படுகிறது. துரோணர் ஒரு நாள் சக்ர வியூகத்தை அமைத்தார்; அதை உடைக்கும் முறையை அபிமன்யு மட்டுமே அறிந்திருந்தான் என்று மகாபாரதம் கூறுகிறது (துரோண பர்வம்). அவன் உள்ளே சென்றான்; வெளியே வரும் முறை அறியாததால் வீழ்ந்தான். இது வியூகத்தின் தன்மையையும் அதை அறிந்திருப்பதன் இன்றியமையாமையையும் காட்டுகிறது. எதிரியின் தன்மையை அறிந்து அணிவகுத்தவர்களே களத்தில் நின்றனர்.
மகாபாரதத்தில் ஒவ்வொரு நாளும் வியூகம் மாற்றப்பட்டது. கௌரவர் தரப்பில் துரோணர் கருட வியூகம், சக்ர வியூகம், பத்ம வியூகம் போன்றவற்றை வகுத்தார். பாண்டவர் தரப்பில் அர்த்தசந்திர வியூகம், மண்டல வியூகம் போன்றவையும் வகுக்கப்பட்டன. இவ்வாறு ஒவ்வொரு நாளும் எதிரியின் தன்மையை அறிந்து புதிய அமைப்பு ஏற்படுத்துவது போரின் கலையாகும். இந்தச் செயல்முறையில் முன்னணி வீரர்களின் துணிவு பெரிதும் பாராட்டப்படுகிறது. அவர்களே படையின் மானத்தைக் காத்தவர்கள்.