மறதியின் துயரில் துஷ்யந்தன்
இது காளிதாசரின் அபிஜ்ஞான சாகுந்தலம் நாடகத்தின் ஆறாம் அங்கத்தை ஒட்டிய கதை.
துர்வாசரின் சாபத்தால் அரசன் துஷ்யந்தன் சகுந்தலையை மறந்திருந்தான். அவள் அவனிடம் வந்தபோது அவன் அவளை அடையாளம் காணவில்லை; அவள் திரும்பிச் சென்றாள் என்று நாடகம் காட்டுகிறது. பின்னர் ஒரு மீனவன் ஓர் அரச முத்திரை மோதிரத்தை மீன் வயிற்றில் கண்டெடுத்து அரசனிடம் கொடுத்தான். அந்த மோதிரத்தைக் கண்டவுடன் சாபம் நீங்கியது; துஷ்யந்தனுக்கு எல்லா நினைவுகளும் மீண்டன.
நினைவு திரும்பியபோது அரசனின் துயரம் எல்லை மீறியது. தான் தன் அன்பு மனைவியை அவமதித்துவிட்டதை எண்ணி அவன் உடைந்துபோனான். அரண்மனையின் வசந்தத் திருவிழாவையே நிறுத்தினான். சகுந்தலையின் உருவத்தை ஓவியமாக வரைந்து அதைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்தான். ஆனால் ஓவியத்தைப் பார்ப்பதால் அவன் துயரம் தணியவில்லை; 'இது அவளைப் பெற்றதாகாது' என்று அவன் புலம்பினான்.
அந்த நிலையில் அவனுக்கு எவ்வளவு ஆறுதல் சொல்லியும் பயனில்லை. 'அவளைப் பெற்றாலும், அவள் முன் நிற்கத் தகுதியில்லாத உடைந்த நெஞ்சோடு நான் நிற்கிறேன்' என்ற உணர்வு அவனை வாட்டியது. இது வள்ளுவர் சொல்லும் 'உள்ளம் உடைந்து உக்ககால்' என்ற நிலையை நினைவூட்டுகிறது.
பின்னர் இந்திரனின் தேர்ப்பாகன் மாதலி அவனை அழைத்துச் சென்றான். அரக்கரை வென்று திரும்பும் வழியில் மரீசி முனிவரின் ஆசிரமத்தில் அவன் சகுந்தலையையும் தம் மகன் பரதனையும் மீண்டும் சந்தித்தான். இருவரும் மன்னிப்பும் அன்பும் கொண்டு ஒன்றிணைந்தனர்.
இந்தக் கதை, நேரம் கடந்து வரும் வருத்தத்தின் ஆழத்தையும், இறுதியில் அன்பு எவ்வாறு மன்னித்துச் சேர்க்கிறது என்பதையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது.
காளிதாசர் இந்த நாடகத்தில் அரசனின் வருத்தத்தை மிகுந்த இரக்கத்தோடு வரைகிறார். அவன் தன் தவறுக்காக வருந்துவது அவனை சிறியவனாக்கவில்லை; மாறாக, அவனது அன்பின் ஆழத்தை உணர்த்துகிறது. அவனுடைய கண்ணீர் சகுந்தலையின் மன்னிப்புக்குத் தகுதியானதாக ஆகிறது.
ஆசிரமத்தில் நடந்த இறுதிச் சந்திப்பு, உடைந்த உள்ளங்களும் அன்பால் மீண்டும் இணைய முடியும் என்ற நம்பிக்கையைத் தருகிறது. இதுவே இந்த அதிகாரத்தின் நிறைவுக்குப் பொருத்தமான கதை.
இந்த நாடகம் காலத்தால் அழியாத அன்பையும் மறதியின் வலியையும் மன்னிப்பின் இனிமையையும் ஒருசேரப் பாடுவதால் இன்றும் போற்றப்படுகிறது. துஷ்யந்தனின் ஓவியம் வரைந்த காட்சி கலை மரபில் புகழ்பெற்றது. பிரிவின் உச்சத்தில் உள்ளவன் தன் நினைவை நிழலாகவே பிடித்து நிற்கிறான் என்பதை அது அழகாக உணர்த்துகிறது.