சகுந்தலையின் சித்திரம்
காளிதாசரின் அபிஞான சாகுந்தலத்தின் ஆறாம் அங்கம் துஷ்யந்தனின் நினைவுப் புலம்பலைக் காட்டுகிறது. கணையாழி கிடைத்து சாபம் நீங்கிய பின் அவனுக்கு சகுந்தலையின் நினைவு திரும்பியது. கண்வரின் ஆசிரமத்தில் அவளோடு கழித்த நாள்கள், அவளது சிரிப்பு, அவளது நாணம் எல்லாம் அவன் மனத்தில் மீண்டும் மலர்ந்தன.
அவன் அவளது நினைவில் ஆழ்ந்தான். உணவு, உறக்கம், ஆட்சிப் பணி எல்லாவற்றிலும் ஆர்வம் குறைந்தது. வசந்த விழாவைக் கூட நிறுத்தும்படி அமைச்சர்களுக்கு உத்தரவிட்டான். அவனது புலம்பலைக் கண்டு விதூஷகன் என்ற அவனது நண்பன் அவனைத் தேற்ற முயன்றான்.
ஒருநாள் துஷ்யந்தன் சகுந்தலையின் உருவத்தை ஓவியமாக வரையத் தொடங்கினான். அவள் கண்கள், அவள் புருவங்கள், அவள் நிற்கும் நிலை எல்லாவற்றையும் நினைவிலிருந்து வரைந்தான். அந்த ஓவியத்தைப் பார்த்தபோது அவள் முன்னால் இருப்பது போன்ற உணர்வு அவனுக்கு ஏற்பட்டது. அந்த நினைவே அவனுக்கு அமுதமாகவும், அவளை இழந்த நெருப்பாகவும் ஒருசேரத் தோன்றியது.
குறளின் தலைவன் 'நினைத்தாலே தீராத பெருமகிழ்ச்சி' என்கிறான். துஷ்யந்தனின் நிலையும் அவ்வாறே. சகுந்தலையின் சித்திரத்தைப் பார்த்து மகிழ்ந்தான். அதே நேரத்தில் அவளை இழந்த வருத்தமும் இருந்தது. நினைவு இனிமையும் துயரமும் கலந்த தேனாக ஆயிற்று.
நாடகத்தில் அந்த ஓவியத்தைக் கண்டு மன்னனின் நண்பன் மாதவ்யன் வியக்கிறான். படத்தில் சகுந்தலையின் தோற்றம் உயிருள்ளது போல இருக்கிறது என்று அவன் சொல்கிறான். மன்னன் ஒவ்வொரு குறையையும் சுட்டிக்காட்டி மீண்டும் மீண்டும் வரைகிறான். இவ்வாறு நினைவை வண்ணமாக்கும் முயற்சியிலேயே அவனுக்குப் பெருமகிழ்ச்சி பிறக்கிறது. அவளை நேரில் காண இயலாத நிலையிலும், நினைவு அவனுக்கு இனிமை தருவதே குறளின் கருத்து. படத்தை வரைந்து முடித்தபின்னும் மன்னனுக்குத் திருப்தி இல்லை; நிறம் குறைவாக இருக்கிறது, நினைவு இன்னும் அழகாக இருக்கிறது என்று அவன் சொல்கிறான். இந்தச் சொற்களில் காதல் நினைவின் இனிமை முழுமையாக வெளிப்படுகிறது.
காளிதாசரின் ஓவியக் காட்சி பின்னர் பல மொழிகளில் நாடகங்களிலும் நடனங்களிலும் மீண்டும் மீண்டும் நிகழ்த்தப்படுகிறது. நினைவை ஒரு கலைப்படைப்பாக மாற்றும் மனித ஆற்றலை இக்காட்சி கொண்டாடுகிறது.
நாடகத்தில் அன்பின் நினைவு அவனைத் திருத்தியது; அவன் தன் தவற்றை உணர்ந்தான். நினைவு வெறும் ஏக்கம் அல்ல, ஆன்மாவைத் தூய்மையாக்கும் ஆற்றலும் கொண்டது என்பதை காளிதாசர் காட்டுகிறார். இறுதியில் மாரீசர் ஆசிரமத்தில் இருவரும் இணைவது இந்த நினைவின் பலனாகவே அமைகிறது.