திலீபனும் நந்தினியும்
காளிதாசரின் ரகுவம்சக் காவியத்தின் இரண்டாம் சருக்கத்தில் திலீப மன்னனின் கதை வருகிறது. திலீபன் அயோத்தியை ஆண்ட மன்னன்; ரகுவின் தந்தை. அறத்திலும் வீரத்திலும் புகழ்பெற்றவன். அவனுக்கும் அவன் மனைவி சுதட்சிணைக்கும் நீண்ட காலம் மகப்பேறு இல்லை. அவர்கள் குலகுருவான வசிஷ்டரிடம் சென்று வழி கேட்டனர்.
வசிஷ்டர் தம் ஆசிரமத்தில் இருந்த காமதேனுவின் மகளான நந்தினி என்ற பசுவுக்குத் தொண்டு செய்யும்படி கூறினார். ஒரு காலத்தில் காமதேனுவை அவமதித்ததால் வந்த குறை இது என்றும் கூறினார். திலீபன் நந்தினியை மேய்க்கும் பணியை ஏற்றார். அவர் அரசர் என்பதை மறந்து, ஒரு எளிய இடையனைப்போல் பசுவைப் பின்தொடர்ந்தார். சுதட்சிணை மாலையில் பசுவை வணங்கி வரவேற்றாள்.
இருபத்தோராம் நாள் இமயமலைச் சாரலில் நந்தினி மேய்ந்துகொண்டிருந்தபோது, ஒரு சிங்கம் திடீரெனப் பாய்ந்து பசுவைப் பிடித்துக்கொண்டது. திலீபன் தன் வில்லை எடுத்து அம்பு எய்யத் தொடங்கினான்; ஆனால் அவன் கை அம்புக் கூட்டில் ஒட்டிக்கொண்டது போல நகர மறுத்தது.
அப்போது சிங்கம் மனிதக் குரலில் பேசியது: 'அரசே, நான் குபேரனின் சேவகன் ஒருவன்; பார்வதியின் தேவதாரு மரத்தை இந்தச் சிங்க வடிவில் காக்கிறேன். வழிதவறி வரும் எதுவும் எனக்கு உணவு.' திலீபன் பணிவுடன், 'இந்தப் பசு என் குருவின் செல்வம். என்னைக் காப்பாற்றும் கடமை எனக்கு. இதற்கு மாற்றாக என் உடலை எடுத்துக்கொள்' என்று பதில் சொன்னான்.
சிங்கம் அவனை மறுக்க முயன்றது. 'நீ ஓர் அரசன்; ஒரு பசுவுக்காக உன் உயிரைத் தருவதா? உன் செல்வமும் புகழும் உனக்குப் போதாதா?' என்றது. திலீபன், 'ஒருவன் தன்னை நம்பியவரைக் காக்காமல் வாழ்வது தன் மானத்துக்கு இழுக்கு. உயிரை விட மானமே பெரிது' என்று உறுதியாகக் கூறினான். அவன் தலை குனிந்து சிங்கத்தின் முன் கிடந்தான்.
அப்போது வானிலிருந்து மலர் மழை பொழிந்தது. சிங்கம் மறைந்தது; அது நந்தினி மாயமாக உருவாக்கிய சோதனை என்பது புலப்பட்டது. நந்தினி அவனது அறத்தையும் மானத்தையும் வியந்து, 'என் பாலைக் குடித்தால் உனக்கு மகன் பிறப்பான்' என்று வரம் அளித்தாள். சில காலத்தில் ரகு பிறந்தான்.
இக்கதை 'அறன் இழுக்காது; மறன் இழுக்கா மானம்' என்ற குறளுக்கு வாழும் எடுத்துக்காட்டு.